Mechanika umysłu

Stawiając sobie (i innym, jeśli jesteśmy nauczycielami) zastanawiamy się co decyduje o nabyciu kompetencji? Co różni eksperta od nowicjusza? Wrodzony talent czy ciężka praca? Badania pokazują, że kluczowe znaczenie ma podejście do uczenia się. Badania nad wybitnymi osiągnięciami w nauce, sztuce czy sporcie (np. Ericsson i Charness, 1994) sugerują, że sukces na poziomie międzynarodowym wymaga co najmniej dziesięciu lat wytrwałego i celowego wysiłku. Co jeszcze jest ważne?

Badania Chi, Glasera i Farra (1988)  miały na celu porównanie w jaki sposób złożone problemy rozwiązują eksperci, a w jaki nowicjusze.  Sposób myślenia ekspertów nie różnił się od przeciętnego sposobu przetwarzania wiedzy poza tym, że eksperci:

• wiążą fakty w sensowne struktury pojęciowe.  Oznacza to, że niechlubne uczenie się „samych teorii” nie jest stratą czasu, ale sposobem uporządkowania rzeczywistości.
• przetwarzają informacje na głębszym poziomie – wiele uwagi poświęcają analizowaniu problemu ustalając co jest wiadome, a co jest nie wiadome, jaki sens mają wyniki częściowe, analizując skuteczność dotychczas użytych hipotez
• stosują (świadomie i nieświadomie) strategie metapoznawcze, czyli lepiej kierują swoją uwagą, starają się zrozumieć przyczyny popełnianych błędów, formułują bliższe i dalsze plany

Wszystko to sprawia, że przy rozwiązywaniu typowych problemów działają szybko i popełniają mało błędów.  Aby jednak dojść do takiego poziomu należy skupić się na dogłębnym zrozumieniu problemu.

Czy można nauczyć się myślenia? Myślenia nie można się nauczyć, ale można poprawić jego trafność i skuteczność.  Za Perkinsem, Jay i Tishman (1993) możemy powiedzieć, że podstawowymi błędami popełnianymi w myśleniu są:

• pośpiech powodujący, że myślimy impulsywnie i powierzchownie
• ograniczenie  - gdy nie zastanawiamy się nad ukrytymi założeniami i nie rozważamy alternatywnych możliwości
• brak jasności – gdy nie myślimy co dokładnie oznaczają używane pojęcia
• rozwlekłość, czyli myślenie pozbawione celów, konkluzji i organizacji

Jak zatem kierować swoim myśleniem, aby zbliżać się do poziomu eksperta w swojej dziedzinie? Perkins (1993) proponuje wyrobienie w sobie następujących nawyków poznawczych:

1. otwarte, szerokie i śmiałe analizowanie informacji
2. umiejętność stawiania pytań i zastanawiania się nad zjawiskami
3. dążenie dotarcia do istoty rzeczy, pełnego zrozumienia,
4. umiejętność planowania i stopniowania trudności
5. dążenie do precyzji w wyrażaniu problemu
6. krytycyzm oznaczający poszukiwanie założeń i uzasadnień
7. kontrolowanie uwagi i uczenie się na własnych błędach

Wyniki badań być może zaskakują prostotą i oczywistością. W przeciwieństwie do popularnych szkół szybkiego czytania, kreatywności itp. nauka nie obiecuje niemożliwego.  Dochodzenie do mistrzostwa w swojej dziedzinie wymaga przede wszystkim motywacji i czasu na zrozumienie problemu, a nie umysłowych sztuczek.